نگاهی به سریال تلویزیونی شیخ بهایی

سرانجام سريال شيخ بهايي که ساخت آن سه سال به طول انجاميده بود، پس از کش و قوس هاي فراوان روي آنتن رفت. ‏ولي سريالي که قرار بود ستايش از مرد دانشمند در علم نجوم باشد، به ستايش نامه شيخ الاسلام اصفهان در دربار ‏شاهان صفوي بدل شد و بهانه اي براي توجيه، تشريح و تبيين يک پيوند مذهبي ميان ايران و لبنان… چون حضرت شان ‏تنها الگوي برجسته تاريخي است از تقابل شيعه و سني که در يک سو لبنان قرار دارد و در ديگر سو ايران…‏

شیخ بهايي‎‎

سريال هفده قسمتي «شيخ بهايي» به تهيه‌كنندگي «حبيب الله كاسه‌ساز» ساخته شده و متشكل از دو فصل سعي دارد ‏زندگي «شيخ بهايي» عارف دانشمند و فيلسوف بزرگ ايراني را روايت كند. شيخ بهايي كه از نام‌آوران علمي دوره ‏صفويه محسوب مي‌شود، به خاطر ناملايمات و آزار عثماني‌ها، ناگزير جلاي وطن مي‌كند. وي بنا به دعوت علما و ‏انديشمندان دوره شاه تهماسب، زادگاهش يعني لبنان را به مقصد ايران ترك كرد و پا به سرزمين پارس گذارد. شيخ ‏بهايي در بعلبك متولد شده و دوران كودكي را در جبل عامل در ناحيه شام و سوريه و در روستايي به نام «جبع» يا ‏‏«جباع» گذرانده است. محمدبن حسين عاملي(شيخ بهايي) طي مدت 78 سال عمر خود با چهار تن از سلاطين عهد ‏صفوي معاصر بوده است. ‏

شهرام اسدي اين مجموعه را بر اساس فيلم نامه‌اي از«محسن دامادي» و «حجت قاسم زاده اصل» طي دو بخش (دوره ‏نوجواني و دوره كهنسالي) جلوي دوربين برده است. در بخش نخست مجموعه «شيخ بهايي» زنده ياد خسرو شكيبايي در ‏نقش شيخ عزالدين (پدرشيخ بهايي) ايفاي نقش كرده است، فاطمه گودرزي در نقش مادر شيخ بهايي و سپنتا سمندريان ‏نيز در نقش محمد(نوجواني شيخ بهايي) جلوي دوربين رفته‌اند.‏

در بخش دوم اين مجموعه كه به دوره كهنسالي شيخ بهايي مربوط مي‌شود، علي نصيريان اين شخصيت را مقابل دوربين ‏زنده كرده است. ساير بازيگران اين مجموعه عبارتند از: چنگيز وثوقي، كوروش تهامي، علي دهكردي، لادن مستوفي، ‏رضا فياضي، سيامك اطلسي، اسماعيل شنگله و جمعي ديگر كه در لباس اشخاص مختلف اين اثر ادبي به ايفاي نقش ‏پرداخته‌اند. موسيقي اين سريال را «مجيد انتظامي» ساخته است. سيمافيلم سريال «شيخ بهايي» را به مناسبت نامگذاري ‏سال 2009 تحت عنوان «سال شيخ بهايي» توليد کرده است. ‏

‎‎باز هم شيعيان لبنان؟‏‎ ‎

بهاءالدين محمد بن‏ حسين عاملي معروف به شيخ بهايي دانشمند نامدار قرن دهم و يازدهم هجري است که در فلسفه، ‏منطق، نجوم و رياضيات تبحر داشته. وي در ادبيات فارسي نيز هم شخصيتي نام آشنا است. کشکول شيخ بهايي ‏معروفترين اثر ادبي اوست و مثنوي هاي نان و حلوا، شير و شکر، نان و خرما و نان و پنير او تلاشي است براي ‏نزديک شدن به زبان و تفکر مولانا. به پاس خدمات او به علم ستاره شناسي، يونسکو سال 2009 را سال نجوم و شيخ ‏بهايي نامگذاري کرده است.‏

‏”شيخ بهايي” سريالي است به کارگرداني شهرام اسدي که تا به حال سه قسمت از آن از شبکه اول تلويزيون ايران پخش ‏شده است. روايت اين سريال از دوران کودکي محمد بن حسين آغاز مي شود. در قريه اي به نام جباع در منطقه جبل ‏عامل که در جنوب لبنان امروزي واقع شده، گروهي از شيعيان زندگي مي کنند که زندگي خود را با کار در زيتون زار ‏هاي حاصلخيز شان مي گذرانند، اما حکومت سني مذهب عثماني، هر بار به بهانه اي آن ها را بيش از پيش آزار و ‏اذيت مي کند. محمد کوچک در کنار پدرش شيخ عزالدين حسين که بزرگ و رهبر قريه است، شاهد جور و جفاي ‏عثماني هاست و مي داند که عنقريب بايد همگي رهسپار ايران شوند.‏

ظاهرا داستان در دو بخش زماني متفاوت پي گرفته مي شود. نخست دوران کودکي و هجرت به ايران و سپس در جهشي ‏زماني، به دوره 67 سالگي او به عنوان شيخ الاسلام اصفهان در دربار شاهان صفوي. طبيعتا با توجه به اين که مهم ‏ترين اتفاقات زندگي اين شخصيت تاريخي در ايران و در دوره بزرگسالي او رخ مي دهد، اختصاص 3 قسمت از ‏سريال به دوران کودکي تا به اين لحظه، امري عجيب به نظر مي رسد. در حالي که تقريبا هيچ اتفاقي به جز دو نمونه ‏آزار شيعيان در اين سه قسمت روايت نشده، ظاهرا بايد تاکيد بر اين درونمايه را تنها خواست و هدف سازندگان سريال ‏به حساب آورد. ‏

شايد کمي پيچيده و دور از ذهن باشد، اما به نظر من، همين درونمايه، اصل کار و بهانه پرداخت به شخصيت شيخ بهايي ‏است. وگرنه تاريخ علم و ادب و هنر ايران، آنقدر ستاره هاي پر فروغ تر دارد که اين شيخ و شيخ هاي دگرمقدم نباشند. ‏مساله توجيه، تشريح و تبيين يک پيوند مذهبي ميان ايران و لبنان است در برابر مذهب رقيب. تنها الگوي برجسته ‏تاريخي است از تقابل شيعه و سني که در يک سو لبنان قرار دارد و در ديگر سو ايران. در اين الگو ايران دوران ‏صفوي با حکومتي مقتدر حامي شيعيان لبنان است و با اين حمايت، به زعم خود گوهر هايي چون شيخ بهايي را در دامن ‏مي پروراند. در آن سو عثماني هاي بي رگ و ريشه اي هستند که به ظلم و جور اشتهار دارند و مظهر پليدي اند. ‏شيعيان پاک و مظلوم به زندگي شان مشغول اند، اما شمر صفتان سني مذهب آنها را از سرزمين مادري شان فراري مي ‏دهند. تلويزيون حکومتي ايران مي ميرد براي چنين الگويي!‏

البته، دوران حضور شيخ بهايي در دربار شاه عباس اول و نقش سياسي وي در مناسبات حکومتي نيز سرشار از ‏الگوهاي مورد علاقه حکومت حال حاضر ايران است که قاعدتا بايستي الهام بخش فيلمنامه نويسان سيما فيلم بوده باشد و ‏مي شود رويکرد آن ها را به اين موضوع از همين الان پيش بيني کرد. ‏

اما هر چه باشد، جاي تعجب نيست. چه، صدا و سيما اگر در انتخاب موضوع و نوع رويکرد چنين عمل نکند بايستي ‏تعجب کرد. آن چه کماکان حيرت بر انگيز باقي مي ماند، بلاهت و بي دست و پايي مديران سيما فيلم و صدا و سيما است ‏که انگار تمامي ندارد. آنها کماکان پول بر باد مي دهند بدون آن که به اهداف سياسي- مذهبي تبليغاتي شان نزديک شوند. ‏نتيجه کار تا به اين جا به فاجعه نزديک است. سه قسمت از سريال گذشته، بدون آن که قصه اي بازگو شود يا حتي ‏ماجرايي آغاز شود. در اين بي داستاني عظمي، از يک سو ادا و اطوار هاي پاراجانفي شهرام اسدي حال آدم را بد مي ‏کند و از طرفي اسب دواني دانيال حکيمي بد جور سر گيجه آور است. ظاهرا به مصداق “طناب مفت ديدن و خود را ‏دار زدن”، چنين حکم شده که چون دانيال حکيمي سوارکاري بلد است و بدل نمي خواهد، پس تا آنجا که مي شود او را ‏بايد در کوه و کمر در حال تاختن نشان داد. نتيجه اين شده که بدون اغراق بيش از يک چهارم تايم سريال، به اسب دواني ‏اين جناب مي گذرد.‏

بازي مرحوم خسرو شکيبايي مثل هميشه دلچسب نيست. اصلا آن شکيبايي که مي شناختيم نيست. مثلا جايي که در ‏مراسم جاري کردن آب اين جمله را بر زبان مي راند که”…و ستايش خداوند را، که کوه ها بر زمين بر افراشت…” ‏آنقدر فضا و مونولوگ و اجرا مضحک از آب در آمده که آدم را عصبي مي کند.‏

پس از اين همه سال، پس از اوينار و روز واقعه، انگار آقاي شهرام اسدي بد جوري آب رفته است. قرار است ايشان ‏سريال “جلال الدين” را در باره مولانا بسازد. ترا به خدا آقاي شهرام اسدي، اين يکي را ديگر بي خيال شو!‏

منتشر شده در سایت روز آنلاین